Immunotherapie

Immunotherapie of immuuntherapie is een groep van behandelingsmethoden die erop gericht zijn onze natuurlijke afweer of immuniteit te stimuleren om kankercellen aan te vallen en op te ruimen. Hoe werken deze behandelingen en hoe worden ze uitgevoerd? Welke soorten kanker kunnen er vandaag met kans op succes mee behandeld worden?

Soorten immunotherapie

Kankercellen 3D-illustratie van menselijke T-lymfocyten die kankercellen aanvallen. Immunotherapie is een behandeling die onze natuurlijke afweer stimuleert om de kanker aan te vallen.

Er zijn verschillende vormen van immunotherapie:

Blokkade van ‘immune checkpoints’

Vele kankers worden spontaan door het immuunsysteem herkend. De activiteit van de afweercellen die op specifieke wijze de kankercellen kunnen herkennen en opruimen, wordt gecontroleerd door receptoren (eiwitten) op hun celoppervlakte. Bepaalde receptoren die de activiteit van deze cellen afremmen, kunnen geneutraliseerd worden door behandeling met monoklonale antilichamen/antistoffen (ook antilichamentherapie genoemd).

Behandeling met cytokines

Cytokines zijn kleine eiwitten die het lichaam van nature produceert bij afweerreacties tegen infecties. Ze kunnen synthetisch nagemaakt worden en bij de patiënt ingespoten worden. Deze geneesmiddelen (interferon, interleukine-2 en groeifactoren zoals GM-CSF) zijn ook in staat de afweercellen te activeren om kankercellen te vernietigen. De voorbije jaren hebben deze geneesmiddelen aan interesse verloren t.o.v. de ‘immune checkpoint’-inhibitoren (zie hierboven).

Therapeutische kankervaccintherapie

Het is mogelijk om het eigen lichaam actief antistoffen en afweercellen te laten aanmaken tegen bepaalde kenmerken die specifiek voorkomen op kankercellen. Net zoals bij de gekende preventieve vaccins tegen virussen (bijvoorbeeld het griep- of hepatitis B-virus), wordt dan een eiwit of een stukje eiwit (peptide) dat door ook door de tumorcel wordt uitgedrukt, toegediend via injectie. Door dit eiwit samen toe te dienen met een immuunstimulerende substantie (adjuvant) hoopt men dat het eigen immuunsysteem dit kenmerk als vreemd en gevaarlijk herkent, en aanvalt. Ondanks de aantrekkelijkheid en het aangetoonde beschermende effect van preventieve vaccins tegen kankerverwekkende virussen (zoals het baarmoederhalskanker verwekkende HPV-virus) is voorlopig met een therapeutisch vaccin nog geen doorbraak gerealiseerd in de behandeling van gevorderde kanker.

Celtherapie

Bij deze vorm van behandeling worden er eerst cellen uit het lichaam geïsoleerd om ze in het laboratorium om te zetten tot een therapeutisch product. Er bestaan verschillende concepten binnen de celtherapie:

  • Dendritische celtherapie: hierbij isoleert men uit het bloed van de patiënt normale cellen van het immuunsysteem. Deze cellen worden dan in kweek geplaatst en omgezet tot ‘dendritische cellen’ die met een aan de kanker verwant kenmerk worden ‘opgeladen’. Wanneer ze weer in het lichaam worden ingebracht door een injectie in de huid, lymfeklier of het bloed, wakkeren ze de natuurlijke afweer op een specifieke manier aan. Deze vorm van immunotherapie wordt in België alleen nog maar toegepast binnen onderzoeksverband in universitaire ziekenhuizen.
  • Celtherapie met ‘tumorinfiltrerende lymfocieten’: hierbij zal men eerst een gezwel verwijderen waarna de afweercellen die in het gezwel aanwezig zijn, buiten het lichaam in grote hoeveelheid worden gekweekt. Na een voorbereidende behandeling met chemotherapie (en soms ook volledige lichaamsbestraling) worden de afweercellen in grote hoeveelheid weer bij de patient toegediend via de bloedbaan. Deze behandelingsvorm wordt in België nog niet toegepast.
  • Celtherapie met genetisch gemodificeerde afweercellen: de afweercellen van de patiënt worden buten het lichaam geïsoleerd en vervolgens genetisch gemanipuleerd (door het inbrengen van vreemd genetisch materiaal, meestal door ze te infecteren met een genetisch gemanipuleerd virus) om ze effectiever de kanker te laten bestrijden. Deze vorm van behandeling wordt in België alleen nog maar toegepast binnen onderzoeksverband.

Toepassing immunotherapie

Voor melanoom, een agressieve huidkanker, is immunotherapie met ipilimumab (merknaam Yervoy) erkend als deel van de standaardbehandeling Voor melanoom, een agressieve huidkanker, is immunotherapie met ipilimumab (merknaam Yervoy) en/of nivolumab (Opdivo) erkend als deel van de standaardbehandeling

Immunotherapie is een onderdeel van de standaardbehandeling voor verschillende kankers, waaronder melanoom, niet-kleincellige longkanker, nierkanker, blaaskanker, hoofd-halskanker, Hodgkinlymfoom enz. Er wordt ook voortdurend verder onderzoek verricht naar immunotherapieën.

Immunotherapie kan alléén toegediend worden als de belangrijkste behandeling voor bepaalde kankers, maar kan ook worden gecombineerd met andere behandelingen zoals chirurgie, chemotherapie of radiotherapie.
Vraag informatie over immunotherapie aan uw behandelend arts. Mocht u in aanmerking komen voor een bepaalde immunotherapie, dan kan hij u indien nodig doorverwijzen naar een ander ziekenhuis.

Toediening immunotherapie

U krijgt de immunotherapiemedicijnen meestal via een infuus of via onderhuidse injecties. Meestal kan dit in het dagziekenhuis, soms is een ziekenhuisopname nodig. Vaak wordt de behandeling meerdere keren herhaald, met een rustperiode van enkele weken tussen de behandelingen.

Bijwerkingen immunotherapie

Bij immunotherapie verschillen de bijwerkingen per behandeling. De nevenwerkingen van immunotherapie verschillen van de nevenwerkingen bij klassieke chemotherapie of doelgerichte therapie. Bijwerkingen van sommige immunotherapieën kunnen levensbedreigend zijn en de behandeling dient onder toezicht te gebeuren van een oncoloog die ervaring heeft met het opvangen van deze nevenwerkingen. Uw specialist of verpleegkundige kan u vertellen hoe u het best omgaat met mogelijke bijwerkingen.