Kankeronderzoekers Evelien Smits en Sigrid Stroobants

We beginnen met een blik op de cijfers, meer bepaald op de ‘vijfjaarsoverleving’ van mensen met kanker. Wat is dat, die vijfjaarsoverleving? En wat zeggen de cijfers?

Prof. Smits: ‘De vijfjaarsoverleving (zie tabel hiernaast, red.) is de gemiddelde kans om vijf jaar na de diagnose van kanker nog in leven te zijn. In 1950 was dat gemiddeld maar 20 tot 25 procent van de patiënten. De geneeskunde beschikte toen natuurlijk over veel minder mogelijkheden dan nu.’

Prof. Stroobants: ‘Daarna worden de cijfers snel beter. In 1980 was de vijfjaarsoverleving al gestegen tot ongeveer 40 procent, in 2022 zelfs tot 69 procent. De vooruitzichten op een langer leven en zelfs genezing zijn voor veel kankers vandaag beter dan ooit.’

In die gemiddelden zit wel veel variatie. Het ene type kanker is zeer goed behandelbaar, het andere moeilijker.

Prof. Stroobants: ‘Bij prostaatkanker (98,1 procent), melanoom (95,2 procent) en borstkanker bij vrouwen (92,2 procent) is de vijfjaarsoverleving het grootst. Met dikkedarmkanker zitten we op 71,9 procent.’

Prof. Smits: ‘Bij longkanker (26,5 procent), slokdarmkanker (26,3 procent) en pancreaskanker (14,4 procent) zijn de vooruitzichten op langere termijn nog niet zo goed. Daar moet dus nog veel onderzoek naar gebeuren. Dat is trouwens volop bezig: ook voor die patiënten zitten er innovatieve behandelingen in de pijplijn.’

Prof. Stroobants: ‘Hoe dan ook blijft de beste kans op genezing: er vroeg bij zijn. Laat je screenen en ga bij klachten op tijd naar de dokter.’

De behandeling van kanker is op elk vlak beter geworden. Ook de chirurgie? 

Prof. Smits: ‘Kleine tumoren worden steeds vaker met een kijkoperatie weggehaald: via enkele kleine openingen worden kleine camera’s en instrumentjes binnengebracht om het zieke weefsel weg te snijden. Daardoor knappen patiënten sneller op.'

'Maar ook bij open chirurgie zijn de technieken verbeterd en wordt er minder gezond weefsel beschadigd. Bij robotchirurgie bijvoorbeeld bedient de chirurg via een joystick zeer kleine en precieze instrumentjes. Onder andere voor urologische en gynaecologische ingrepen is dat een grote hulp, want dat is vaak millimeterwerk.’

Prof. Stroobants: ‘Vroeger sneed de chirurg meer weefsel weg om meer garantie te hebben dat alle tumorcellen weg waren. Nu worden de snijranden soms tijdens de operatie naar het lab gestuurd en meteen op kwaadaardige cellen gecheckt. Intussen wacht het operatieteam op het resultaat. In de toekomst zal die controle steeds vaker in de operatiezaal zelf gebeuren. Nog sneller dus.'

'De UGent werkt momenteel aan zo’n techniek. Men spuit voor de operatie een radioactieve stof in. Die dringt alleen binnen in de kankercellen en wordt zichtbaar onder een speciale camera die in de operatiekamer staat. Zijn de snijvlakken nog niet helemaal kankervrij, dan neemt de chirurg wat extra weg.’

Radiotherapie – bestraling – is nog een klassieker in het therapeutisch wapenarsenaal. Zit daar nog vernieuwing in?

Prof. Stroobants: ‘Zeker! Om te beginnen zijn de bestralingen veel nauwkeuriger en doelgerichter dan vroeger. We kunnen op voorhand de tumor – en dus het doelgebied van de bestraling – veel duidelijker aflijnen met beeldvorming.'

'Daarnaast kunnen we kiezen uit verschillende soorten straling en met de dosis spelen: veel straling in een agressief deel van de tumor, minder straling elders. Gezond weefsel wordt op die manier maximaal gespaard. Hetzelfde bekomen we door borstkankerpatiënten in buiklig te bestralen (nog niet in alle ziekenhuizen mogelijk, red.), waarbij de borsten naar beneden hangen door twee gaten in de matras. Het hart wordt zo minder bestraald.’

Prof. Smits: ‘Een nieuwe trend is om de bestralingsduur korter en de bestralingsdosis hoger te maken. In plaats van pakweg twintig sessies in vier weken tijd, worden er dat er tien of zelfs maar vijf in één of twee weken. Dat is even effectief, maar minder belastend voor het lichaam.’

Prof. Stroobants: ‘Het is ook comfortabeler voor de patiënt, want die moet minder vaak naar het ziekenhuis komen.’

Er zou ook een soort van radiotherapie bestaan om uitgezaaide kanker te behandelen?

Prof. Stroobants: ‘We koppelen een radioactieve stof dan aan een eiwit of antilichaam en dienen die via het bloed aan de patiënt toe. Daarna gaan ze overal in het lichaam aan welbepaalde kankercellen binden. We noemen dat radioligandtherapie. Daarmee kun je uitgezaaide kankercellen in het hele lichaam van binnenuit bestralen en vernietigen. De techniek wordt nu al ingezet voor prostaatkanker en neuro-endocriene tumoren (NET) van de longen of het maag-darmstelsel.’

Dat trucje met antilichamen bestaat blijkbaar ook voor chemotherapie?

Prof. Smits: ‘Dat klopt: ook chemotherapie kun je aan zo’n antilichaam koppelen en zo in de tumorcellen binnenloodsen. Zo blijft de rest van het lichaam gespaard. We noemen dat chemo-immunotherapie. Die techniek wordt al gebruikt bij bepaalde types van borsttumoren.’

Prof. Stroobants: ‘Chemotherapie wil je altijd zo gericht mogelijk inzetten – alleen waar de tumorcellen zitten. Daarom wordt chemo soms rechtstreeks in de lever ingespoten, zodat alleen die tumor behandeld wordt. En als het been van een patiënt met uitgezaaid melanoom vol tumorbolletjes staat, kun je de bloedvoorziening van het been tijdelijk afsluiten van de rest van het lichaam en omleiden naar een hart-longmachine. Via een katheter kan dan een hoge chemodosis ingespoten worden in het been. De rest van het lichaam blijft gevrijwaard.’

Hoe minder chemo, hoe liever?

Prof. Smits: ‘Nu is dat soms nog moeilijk. Als een bepaald type van chemo niet meer werkt, moeten we een beetje “blind” andere soorten uitproberen en afwachten of die wel werken. Dat is zwaar voor de patiënt. Daarom ontwikkelen we nu een systeem om de werkzaamheid van verschillende chemotypes in het lab uit te testen. Eerst halen we tumorcellen uit de patiënt, want elke tumor heeft specifieke kenmerken. Die kweken we in het lab op tot we een hele reeks tumor-“avatars” hebben, verspreid op een plaatje. Via een medicatieprinter kunnen we dan chemo in die tumor-avatars printen, in verschillende sterktes en combinaties met andere medicatie. De mix die in het lab het beste de tumorcellen kapotmaakt, kunnen we dan toedienen aan de patiënt.’

Dat klinkt als sciencefiction.

Prof. Stroobants: ‘Het is de toekomst van kankergeneeskunde: een combinatie van therapieën, helemaal afgestemd op de patiënt en het tumortype.’