Geheugen- en concentratieproblemen na kanker

Mensen onder negatieve stress benadrukken hun eigen falen
Wim Schrauwen, oncopsycholoog UZ Gent

Een leerkracht die les geeft in drie scholen vergist zich zes maanden na haar behandeling voor borstkanker nog vaak van school: ze is onderweg naar de ene school terwijl ze in een andere moet zijn. Een andere vrouw heeft sinds de behandeling problemen om een boek te lezen, ze verliest voortdurend de draad. Problemen om een film te volgen, afspraken vergeten, het zijn varianten op verhalen die Wim Schrauwen, oncopsycholoog in het UZ Gent, voortdurend hoort. Schrauwen doet onderzoek naar geheugen- en concentratiestoornissen. We vroegen hem uitleg bij dit fenomeen waar behoorlijk wat patiënten last van hebben.

Auteur: Bart Van Moerkerke - Fotograaf: An Nelissen, Ivo Hendrikx

Zijn deze problemen een gevolg van de behandeling met chemotherapie? Mogen we dus spreken van een ‘chemobrein’?

Ook al hebben experts nog veel vragen over hoe deze geheugen- en concentratiestoornissen ontstaan, ze zijn écht, geen inbeelding.

Wim Schrauwen: ‘Eén ding is zeker: ook al hebben experts nog veel vragen over hoe deze geheugen- en concentratiestoornissen ontstaan, ze zijn écht, geen inbeelding. Chemotherapie heeft een grote invloed op het lichaam, en dus ook op de werking van de hersenen. Vandaar dat soms de term chemo brain gebruikt wordt. Maar die term is wat te eng, want er spelen zeker ook andere factoren mee. Want waarom hebben niet alle vrouwen die chemotherapie kregen, problemen met het geheugen of de concentratie? En waarom signaleren sommige vrouwen die alleen bestraling en hormonale therapie kregen, dezelfde problemen?’

Waar kunnen die geheugenproblemen dan nog vandaan komen?

‘Wij onderzoeken of ook bepaalde stressfactoren een oorzaak kunnen zijn of het probleem versterken. Kanker en de behandeling ervan schudden je leven dooreen. Het is logisch dat je angstig bent voor wat de toekomst brengt, dat je twijfelt en piekert. Dat heeft een invloed op het geheugen en de concentratie. Mensen die bedrukt zijn of gestresseerd, hebben meer aandacht voor het eigen falen.'

'Als ik een afspraak vergeet of mijn sleutels niet vind, dan is dat ook een ‘cognitief falen’. Maar het is pas als ik er echt op let en er me zorgen over maak, dat het wordt uitvergroot en in mijn ogen een probleem wordt. En dat is wat mensen onder negatieve stress doen, ze benadrukken hun eigen falen. Het valt hen veel meer dan vroeger op dat ze dingen vergeten of soms moeite hebben om zich te concentreren. Daar komt een tweede factor bij: wie onder negatieve stress staat of bedrukt is, maakt meer fouten. Sommige mensen komen dus in een vicieuze cirkel terecht. Ze zijn angstig en bedrukt door de ziekte en de behandeling. Daardoor hebben ze meer aandacht voor wat niet zo goed lukt en minder voor wat wel nog goed lukt. Dat zorgt voor nog meer druk en stress. En dan werken onze hersens minder goed. Ten slotte vragen we ons af of ook een heel normale verwerking niet heel wat aandacht opslorpt en op die manier ook een negatieve invloed heeft op ons denken.’

Welke concrete klachten hebben vrouwen? Kunt u enkele voorbeelden geven?

Oncopsycholoog Wim Schrauwen, foto An Nelissen

‘Ik zag onlangs een vrouw die na haar behandeling vrij snel weer aan het werk ging. Ze vertelde dat ze meer dan vroeger de draad kwijtraakt als ze van de ene plek op het werk naar de andere loopt. Het duurt eventjes voor ze weet wat ze daar komt doen. Toen ik even op die klacht doorging, kwam ze tot de conclusie dat ze veel vaker dan vroeger in gedachten met allerlei andere zaken bezig is. Dat is normaal na een ingrijpende gebeurtenis als kanker, maar aan iets anders denken heeft gevolgen voor je concentratie.’

‘Een andere vrouw vertelde dat een vriendin haar iets vertrouwelijks had gezegd, maar dat ze zich bij een volgende ontmoeting enkele weken later niets meer van dat gesprek herinnerde, terwijl het nochtans ook voor haar belangrijk was. Ik vond dat vreemd, want als iets belangrijk is dan denk je daar normaal gezien regelmatig aan terug en zo nestelt het zich stevig in je geheugen. Nu zei die vrouw even later in het gesprek dat ze zichzelf na de behandeling had getraind om niet stil te staan bij zaken die gebeurd waren, als een manier om te voorkomen dat ze zou blijven piekeren. Maar precies dat kon ook wel verklaren waarom ze het gesprek met de vriendin vergeten was.'

‘Een andere typische klacht gaat over het niet meer kunnen volgen in vergaderingen. Je moet luisteren naar de meningen van de anderen, je moet zelf een eigen mening vormen, je moet die vasthouden en op het goede moment naar voren brengen. Je aandacht moet dus voortdurend switchen en dat veroorzaakt een zekere druk of stress. Gecombineerd met wat ik al zei over stress en de behandeling van kanker kan dat er inderdaad toe leiden dat iemand het gevoel heeft de controle te verliezen.’

U doet op dit moment zelf onderzoek naar het fenomeen. Verbetert het na de behandeling?

‘Het doel van ons onderzoek is proberen te voorspellen welke mensen kwetsbaar zijn voor deze cognitieve problemen zodat we tijdens de behandeling al maatregelen kunnen nemen om de klachten achteraf te voorkomen. We zijn nog volop bezig met het onderzoek, maar we zien al wel dat de geheugenklachten van vrouwen een half jaar na de behandeling niet zijn verminderd, integendeel. Dat is niet zo verwonderlijk want een half jaar na de behandeling verwachten de vrouwen van zichzelf dat ze er weer staan. De omgeving en de samenleving verwachten dat ook. De druk om normaal te functioneren is dus groot en het begrip voor de klachten neemt af. Het wordt moeilijker om erover te praten terwijl dat precies verhelderend kan zijn en ervoor kan zorgen dat iemand uit de vicieuze cirkel geraakt. Het is niet goed om lang met je vragen en klachten te blijven zitten.’

Praten kan helpen. Heeft u nog tips?

Het is belangrijk er de mensen van bewust te maken dat ze piekeren en op die manier vast kunnen komen te zitten.

‘Het is belangrijk er de mensen van bewust te maken dat ze piekeren en op die manier vast kunnen komen te zitten. Je moet ook altijd het geheel bekijken: voldoende slaap en een geordend leven helpen. Medicatie kan een negatieve impact hebben. Het is ook geen goed idee om op een doorgedreven en rigide manier je geheugen of je concentratievermogen te trainen, want op die manier ga je eigenlijk op zoek naar wat niet gaat. Je bevestigt het falen en dat veroorzaakt alleen maar meer druk. Het lijkt veel beter afstand te nemen, je hoofd leeg te maken, mentale rust te vinden. Mindfulness bijvoorbeeld (een aandachtstraining die je helpt om te gaan met je gedachten en gevoelens van het moment, zie ook kader hieronder, red.) kan daarbij helpen. Het normale leven oppikken, weer aan het werk gaan, is ook heel belangrijk. Op voorwaarde dat je van je werkgever de ruimte krijgt om op eigen tempo je routine terug te vinden. Het is normaal dat dit tijd vraagt, kanker en de behandeling zijn zeer ingrijpende gebeurtenissen.’

Meer informatie

  • Veel ziekenhuizen organiseren een oncologisch revalidatieprogramma van enkele maanden. Op het programma staan lichaamstraining en psychosociale begeleiding die mensen helpen met herstellen en reïntegreren. Bekijk hier in welke ziekenhuizen oncorevalidatieprogramma's lopen, of kijk voor andere activiteiten in de agenda. Ook mutualiteiten, centra voor geestelijke gezondheidszorg ... organiseren geregeld sessies mindfulness en andere relaxerende activiteiten (soms deels terugbetaald).

Laurette: ‘Ik verloor alle zelfvertrouwen’

Foto Ivo Hendrikx

Laurette Meulemans (63) werd midden 2010 geopereerd voor borstkanker, daarna volgden chemo- en radiotherapie tot begin 2011. Al tijdens die behandeling had ze geheugen- en concentratieproblemen. ‘Ik heb altijd veel gelezen, maar een boek lezen lukte me niet meer. Na enkele bladzijden dwaalden mijn gedachten af en wist ik niet meer wat ik gelezen had. Naar een film kijken, lukte evenmin. Ik was meteen de draad kwijt. Alleen een eenvoudige soap kon ik nog volgen. Zelfs koken voor de kinderen en kleinkinderen, wat ik iedere zondag deed, kreeg ik niet meer georganiseerd. Al die gewone activiteiten veroorzaakten stress, terwijl ik veertig jaar kleuterjuf ben geweest zonder me ooit op te winden.’

Ook haar olifantengeheugen liet Laurette in de steek, ze vergat soms zelfs te eten. En ze raakte ook niet goed meer uit haar woorden. ‘Dat vond ik heel erg, ik voelde me geweldig dom. Het maakte dat ik niet meer naar de vergadering van de KAV ging. Ik durfde ook niet meer naar de winkel. Mijn zelfvertrouwen was volledig weg.’

In het najaar van 2011 volgde Laurette een oncologisch revalidatieprogramma, met acht anderen.

‘Ik heb daar bijzonder veel aan gehad. Het bleek dat nog drie, vier anderen in de groep met dezelfde problemen kampten. Het hielp om daar open over te kunnen praten, we waren een grote steun voor elkaar. Ik heb veel geleerd van de relaxatie- en meditatieoefeningen. Als de stress de kop dreigt op te steken, ga ik even rustig zitten om me in mezelf te keren en me te concentreren.’

 Intussen gaat het langzaam beter. Laurette kan weer een boek lezen of naar een film kijken. Haar geheugen laat haar nog wel eens in de steek maar ze heeft hulpmiddelen. ‘Ik maak lijstjes, ik schrijf alles op, ik bouw dagelijkse routines op zodat ik niet over alles hoef na te denken. Ik kom sinds kort ook weer wat meer buiten, maar het blijft moeilijk.’

Leven

Dit artikel is verschenen in het magazine Leven van Kom op tegen Kanker. U kunt hier alle verhalen uit het magazine lezen.