Oorzaken van kanker

Een gezond lichaam blijft gezond door een hele reeks mechanismen die zeer harmonieus samenwerken. In veel gevallen mogen er gerust één of twee van die mechanismen wegvallen of gestoord worden, er blijven er nog voldoende andere over om te voorkomen dat er iets ernstig misloopt, zoals het ontstaan van kanker. Met andere woorden: er bestaat niet zoiets als ‘de’ oorzaak van kanker.

Van sommige soorten kanker (bijv. prostaatkanker, lymfeklierkanker, hersentumoren …) is nog maar weinig bekend over de oorzaken. Van andere (bijv. longkanker, keelkanker, leverkanker …) is wel geweten welke factoren het risico op dat soort kanker vergroten, maar dit betekent nog niet dat iedereen die aan die risicofactoren wordt blootgesteld, dat soort kanker krijgt.

Fouten in het DNA

Kanker ontstaat door een verandering (mutatie) in het erfelijk materiaal (DNA) dat de celdeling regelt.

Kanker ontstaat door een verandering (mutatie) in het erfelijk materiaal (DNA) dat de celdeling regelt. Soms leiden aangeboren fouten in het DNA snel en tamelijk onafhankelijk van elkaar tot kanker, in andere gevallen zijn deze fouten maar een van vele andere factoren die samen aanwezig moeten zijn om kanker te ontwikkelen. Lees meer over kanker en erfelijkheid.

Verzwakt immuunsysteem

Ook onze natuurlijke weerstand, ons immuunsysteem, kan een rol spelen. Dat immuunsysteem zorgt ervoor dat alle lichaamsvreemde stoffen (bijv. bacteriën, virussen, splinters en andere vreemde voorwerpen) aangevallen worden en vernietigd of geneutraliseerd. Wie een verzwakt immuunsysteem heeft, kán vatbaarder zijn voor sommige kankers. Dat geldt bijvoorbeeld voor mensen die een donororgaan (bijv. lever, nier) kregen. Deze patiënten nemen medicijnen om afstotingsverschijnselen te verminderen, maar die medicijnen verzwakken ook het immuunsysteem. Mensen met een donororgaan blijken een licht verhoogd risico te vertonen om een nieuwe kanker te ontwikkelen.

Virussen en bacteriën

Humaan papillomavirus (HPV) Sommige kankers worden veroorzaakt door een virus. Een voorbeeld is het seksueel overdraagbare humaan papillomavirus (HPV): een HPV-infectie die niet weggaat, kan soms baarmoederhalskanker veroorzaken. Foto: 3d-illustratie van het papillomavirus.

Sommige soorten kanker worden veroorzaakt door een virus dat het DNA beschadigt. Virussen veroorzaken celschade doordat ze hun eigen virale chromosomen inspuiten in onze cellen en de macht proberen over te nemen.

Een voorbeeld van een virus dat in verband gebracht wordt met kanker, is het seksueel overdraagbare humaan papillomavirus (HPV). Er bestaan meer dan 100 types HPV, waarvan de meeste onschadelijk zijn. De meeste volwassenen hebben door seksueel contact ooit wel een HPV-infectie gehad, die meestal vanzelf geneest. Een HPV-infectie die niet weggaat, kan soms baarmoederhalskanker veroorzaken.

Heel uitzonderlijk wordt kanker veroorzaakt door een bacterie, bijv.  de Helicobacter pylori-bacterie. Deze bacterie kan een chronische maagontsteking veroorzaken die kan overgaan in een blijvende verandering van het maagslijmvlies. Hieruit kan maagkanker ontstaan.

Hormonen

Hormoonsubstitutie kan in bepaalde gevallen het risico op borstkanker en baarmoederkanker verhogen, en vereist daarom een regelmatige opvolging door een arts.

Het lichaam van een vrouw die in de menopauze is, produceert veel minder vrouwelijke hormonen dan in de periode daarvoor. Daardoor kunnen vrouwen in de menopauze klachten ervaren. Een van de mogelijkheden om deze klachten te verlichten, is een behandeling waarbij vrouwelijke hormonen worden voorgeschreven (ook hormoonsubstitutie genoemd). Mits oordeelkundig aangewend, kunnen hormonen op een veilige manier de levenskwaliteit aanzienlijk verbeteren. Hormoonsubstitutie kan in bepaalde gevallen echter het risico op borstkanker en baarmoederkanker verhogen. Hormoonsubstitutie vereist daarom een regelmatige opvolging door een arts.

Straling en schadelijke stoffen

Wie regelmatig blootstaat aan röntgenstraling, radioactieve straling, uv-straling en stoffen die de gezondheid schaden (bijv. tabaksrook, radon, hormoonverstorende stoffen, bepaalde chemische stoffen, asbest, fijn stof, houtstof …) loopt een verhoogd risico op bepaalde types kanker.

Wat er gebeurt bij radioactieve straling kan men het best begrijpen als kogeltjes die met een zeer grote snelheid door de DNA-structuur vliegen en er stukjes doen afbreken. Op die plaatsen wordt het DNA kwetsbaar en kunnen foute verbindingen ontstaan. Deze fouten kunnen leiden tot het afsterven van de cel, maar in uitzonderlijke gevallen ook tot het wegvallen van zelfcontrole, waardoor de cel zich ongecontroleerd kan gaan delen.

In normale omstandigheden worden onze cellen maar zeer beperkt onder vuur genomen door straling of schadelijke stoffen. Het ontstaan van kanker hangt o.a. af van de hoeveelheid straling of schadelijke stoffen en van de duur van de blootstelling. Een langdurige blootstelling aan kleine hoeveelheden schadelijke invloeden, heeft soms een effect dat vergelijkbaar is met een korte felle blootstelling. Sommige stoffen (bijv. asbestvezels, veroorzaken mesothelioom of longvlieskanker) blijven in het lichaam opgestapeld zitten en hebben een jarenlange negatieve invloed op de cellen, wat soms vele jaren na de blootstelling tot kanker kan leiden.

Roken, zonnen, voeding en beweging

Sigarettenpeuken

Een ongezonde levensstijl vergroot het risico op kanker. Roken is de belangrijkste vermijdbare oorzaak van kanker. Als niemand meer zou roken, zouden we een kanker op de drie kunnen vermijden. Roken is wereldwijd de belangrijkste oorzaak van longkanker en is ook verantwoordelijk voor veel kankers aan de keel, blaas, mond (zeker in combinatie met overmatig alcoholgebruik) en slokdarm. Lees hier meer over roken en meeroken.

Ook alcoholgebruik kan het risico op bepaalde soorten kanker vergroten. Voorbeelden zijn slokdarmkanker, bepaalde hoofd-halskankers en leverkanker. Bij het ontstaan van borstkanker en dikkedarmkanker speelt alcohol soms ook een rol.

Veel en onbeschermd zonnen kan leiden tot huidkanker.

Er zijn aanwijzingen dat slechte voedingsgewoontes, weinig lichaamsbeweging en overgewicht het risico op bepaalde soorten kanker vergroten. Daar is tot nu toe echter geen of onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor. Wetenschappers zijn het er wel over eens dat wie gezond en gevarieerd eet, voldoende beweegt en een juist gewicht aanhoudt, 30 tot 40 % minder kans heeft om kanker te krijgen.