Hormoontherapie

Sommige soorten kanker zijn gevoelig voor geslachtshormonen, wat betekent dat die hormonen de groei van kankercellen kunnen bevorderen. Door medicijnen toe te dienen die die hormoongevoeligheid verminderen, kan ook de ontwikkeling en de werking van kankercellen geblokkeerd of vertraagd worden. Hormoontherapie of hormonale therapie wordt daarom soms ook ‘antihormoontherapie’ of ‘antihormonale therapie’ genoemd. Bij welke soorten kanker wordt deze therapie toegepast en hoe wordt ze toegediend?

Wat zijn hormonen?

Kankercel Kankercellen zijn voor hun groei vaak afhankelijk van geslachtshormonen

Hormonen zijn stoffen die ons lichaam zelf maakt. Zij spelen een belangrijke rol in de functie, groei en ontwikkeling van organen. Een aantal klieren en organen maakt hormonen, bijvoorbeeld:

  • de schildklier
  • de teelballen (zaadballen)
  • de eierstokken

Hormonen worden uitgescheiden in het bloed en vinden zo hun weg door het lichaam naar de plek waar ze hun werking zullen hebben. Daar beïnvloeden ze organen of processen door het afgeven van signalen. Hormonen zorgen er bijvoorbeeld voor dat:

  • bepaalde organen goed functioneren
  • de stofwisseling en de menstruatiecyclus goed werken
  • bepaalde organen of weefsels groeien of zich ontwikkelen

Wat zijn geslachtshormonen?

Geslachtshormonen zijn hormonen die de ontwikkeling en het functioneren van de geslachtsklieren en geslachtsorganen bepalen en controleren.

Het vrouwelijk geslachtshormoon oestrogeen is een van de bekendste geslachtshormonen. Het gaat niet om één hormoon, maar om een groep van hormonen. Oestrogenen worden voornamelijk geproduceerd in de eierstokken en tijdens de zwangerschap in de placenta. De bijnieren produceren bij mannen en vrouwen eveneens kleine hoeveelheden oestrogeen. Vanaf de menopauze produceren de eierstokken geen oestrogenen meer. Toch worden er ook dan nog oestrogenen geproduceerd doordat in de lever, het vetweefsel en de bijnieren mannelijke geslachtshormonen worden omgezet in vrouwelijke.

Oestrogenen zijn verantwoordelijk voor een heel scala aan lichaamsprocessen:

  • ze zijn essentieel voor de vrouwelijke seksuele ontwikkeling en de voortplanting,
  • ze beïnvloeden veel stofwisselingsprocessen,
  • ze zorgen voor sterke botten, een gezonde gladde huid en dik haar,
  • ze remmen de veroudering.

Het mannelijke geslachtshormoon testosteron wordt geproduceerd in de teelballen. Testosteron is niet alleen verantwoordelijk voor de geslachtsontwikkeling, maar ook voor de typisch mannelijke huid-, bot- en spierstructuur.

Zowel mannen als vrouwen maken oestrogenen en testosteron aan. Een vrouw krijgt wel borsten maar geen borsthaar omdat ze veel meer oestrogeen maakt en bijna geen testosteron.

Wat zijn hormoongevoelige tumoren?

Een hormoongevoelige tumor is een tumor waarbij de kankercellen voor hun groei (deels) afhankelijk zijn van de aanwezigheid van geslachtshormonen

De borsten en het baarmoederslijmvlies bij vrouwen en de prostaat bij mannen hebben geslachtshormonen nodig voor hun groei en functioneren. Als in de borst of de prostaat kanker ontstaat, zijn de kankercellen voor hun groei vaak (deels) afhankelijk van de aanwezigheid van die geslachtshormonen. Als dat zo is, wordt de tumor ‘hormoongevoelig’ genoemd.

Zolang het lichaam zelf geslachtshormonen maakt, kunnen de kankercellen zich delen en kan de tumor blijven groeien. Zonder die ‘eigen’ hormonen overleven de kankercellen minder goed of helemaal niet. De groei van de tumor of van eventuele uitzaaiingen neemt dan af. In het gunstigste geval kunnen de kankercellen zelfs helemaal verdwijnen.

Hormonale therapie maakt van dit principe gebruik. De hormonale therapie beperkt de productie van bepaalde eigen hormonen of vermindert de invloed ervan.

Toepassing van hormoontherapie

Hormoontherapie wordt vooral toegepast bij bepaalde vormen van borstkanker en prostaatkanker en in mindere mate ook bij baarmoederkanker, eierstokkanker en neuro-endocriene tumoren (NET). Hormoontherapie kan aanvullend op andere behandelingen gegeven worden. Het doel is de kans op genezing vergroten en de kans op terugkeer van tumoren verkleinen. Daarnaast wordt deze behandeling toegepast bij uitgezaaide kankers. Het doel is dan de uitgezaaide tumoren tijdelijk terug te dringen.

Sommige hormoonbehandelingen maken deel uit van de standaardbehandeling voor een bepaald type kanker, andere worden momenteel alleen toegediend in het kader van een klinische studie. Er wordt immers nog altijd onderzoek verricht naar deze behandelmethode. Ook wordt onderzoek gedaan naar het verminderen van bijwerkingen van hormonale therapie en naar de optimale duur van de behandeling. Vraag aan uw behandelend arts of u eventueel in aanmerking komt voor deelname aan een klinische studie.

Toediening hormoontherapie

Hormoontherapie wordt meestal in pilvorm (tabletten) gegeven. Soms vindt de therapie via een inspuiting plaats (onderhuids of in de spier).

Behalve met medicijnen kunnen de natuurlijke hormonen soms ook op andere manieren stilgelegd worden, namelijk door een operatie:

  • bij vrouwen: de eierstokken weghalen
  • bij mannen: teelbalweefsel (testisweefsel) weghalen

Bijwerkingen hormoontherapie

Sommige patiënten hebben geen tot weinig last van nevenwerkingen van hormoontherapie, maar anderen hebben er net heel veel last van

De bijwerkingen die als gevolg van hormoontherapie kunnen voorkomen, zijn onder andere afhankelijk van:

  • de soort hormoontherapie
  • de voorgeschreven dosis medicijnen
  • combinatie met andere medicijnen en/of behandelingen
  • wel/niet in de overgang voor vrouwen

Afhankelijk van het type medicijn kunnen bij vrouwen bijwerkingen optreden zoals

  • warmteopwellingen (opvliegers)
  • gewrichtspijnen
  • vermoeidheid
  • libidoverlies (minder zin in vrijen)
  • vaginale droogte (verminderde vochtproductie van de vagina)
  • stemmingswisselingen
  • haarverlies
  • botontkalking (osteoporose)

Bij mannen zijn de nevenwerkingen afhankelijk van het soort hormoonbehandeling. Zijn mogelijk:

  • warmteopwellingen (opvliegers)
  • een verminderd libido (zin in seks)
  • impotentie
  • algemene moeheid
  • een kleine gewichtstoename en vermindering van de spiermassa
  • het opzwellen van de borsten en pijnlijke tepels
  • botontkalking (osteoporose)

Sommige patiënten hebben geen tot weinig last van deze nevenwerkingen, maar anderen hebben er heel veel last van. Doorgaans is het zo dat de nevenwerkingen afzwakken naarmate de medicatie langer wordt genomen. Consulteer zeker uw behandelend arts als u last hebt van nevenwerkingen. Samen met u kan hij of zij bekijken welke hulpmiddelen u kunt inzetten om de nevenwerkingen tegen te gaan.

Hormoontherapie is geen hormoonsubstitutietherapie

Hormoonsubstitutietherapie en hormoontherapie als kankerbehandeling zijn twee totaal verschillende dingen. Hormoonsubstitutietherapie is het toedienen van hormonen aan gezonde vrouwen om de klachten van de menopauze te verminderen.