Jan Bourgois en Barbara Van Ruymbeke over fysieke fitheid bij kanker

Bewegen is even belangrijk als eten en slapen
Jan Bourgois en Barbara Van Ruymbeke
Uit Leven, editie 72, oktober 2016

Bewegen is noodzakelijk voor het lichamelijk en geestelijk welbevinden van elke mens, dus ook van een kankerpatiënt. ‘Tijdens de kankerbehandeling is het belangrijk om in de mate van het mogelijke in beweging te blijven. Na afloop van de behandeling kan een aangepast programma helpen bij het heropbouwen van de conditie, het tegengaan van vermoeidheid en het verbeteren van de algemene fysieke en psychische fitheid,’ zeggen professor Jan Bourgois en Barbara Van Ruymbeke.

Auteur: Bart Van Moerkerke - Fotograaf: An Nelissen
Foto KotK/An Nelissen, Leven 72, oktober 2016

Jan Bourgois is professor inspanningsfysiologie aan de UGent en academisch consulent aan het UZ Gent. Hij werkte in 1999 een bewegingsprogramma uit voor borstkankerpatiënten die hun behandeling achter de rug hadden, en stond daarmee aan de wieg van de oncologische revalidatie. Ondertussen bieden ziekenhuizen ook oncorevalidatie aan voor mensen met andere soorten kanker (zie kader).
Jan Bourgeois leidt samen met Barbara Van Ruymbeke de oncorevalidatie in het Gentse UZ. Aan dat programma van twaalf weken nemen telkens een 25-tal borstkankerpatiënten deel. Ze worden na afloop van hun behandeling met een schema op maat aan het bewegen gezet. Daarnaast volgen ze in groep infosessies over bijvoorbeeld de psychosociale en relationele aspecten van kanker, over voeding en slaap. De fysieke training is dus een onderdeel van een totaalprogramma.

Voor wie is de oncorevalidatie bedoeld?

Barbara Van Ruymbeke: ‘Vooral voor mensen van wie de lichaamsconditie nagenoeg van nul moet worden opgebouwd.'

Bewegen verbetert de levenskwaliteit en helpt de vermoeidheid terug te dringen waar veel patiënten mee kampen.

'Dat ze zo weinig conditie hebben, kan verschillende oorzaken hebben: het type kanker, het stadium van de ziekte, de behandeling, een slechte fysieke paraatheid voordat ze ziek werden.’
Jan Bourgois: ‘Ook voor kankerpatiënten die geen oncorevalidatieprogramma volgen is bewegen en conditie opbouwen trouwens belangrijk. Het verbetert de levenskwaliteit en helpt de vermoeidheid terug te dringen waar veel patiënten mee kampen. We proberen hen daarvan samen met de oncoloog, de verpleegkundige en de psycholoog te overtuigen.’

Waarom is bewegen zo belangrijk?

Jan Bourgois: ‘De mens is gemaakt om te bewegen. Gedurende vele tienduizenden jaren legde hij dagelijks grote afstanden af op zoek naar voedsel. In nauwelijks een eeuw zijn we geëvolueerd van een actieve naar een sedentaire, passieve mens. Maar ons DNA is nog altijd dat van de oermens.'

Als we niet bewegen, gaat ons lichaam achteruit. Of je nu een actieve sporter bent, een sedentaire, gezonde mens of lijdt aan een chronische ziekte, bewegen moet een deel van je leven zijn.

'Als we niet bewegen, gaat ons lichaam achteruit. Of je nu een actieve sporter bent, een sedentaire, gezonde mens of lijdt aan een chronische ziekte, bewegen moet een deel van je leven zijn. Het is even belangrijk als eten en slapen. Niet bewegen heeft bijvoorbeeld een invloed op het ontstaan van hart- en vaatziekten. Het is ook een van de factoren die aan de basis liggen van diabetes type 2. Vroeger werd dat als een ouderdomsziekte beschouwd, maar door onze sedentaire levensstijl lijden steeds meer kinderen eraan. Een ander aspect is dat bewegen de levenskwaliteit van chronisch zieke mensen en dus ook van kankerpatiënten verbetert. Ze zijn fysiek fitter en de symptomen van hun ziekte worden afgezwakt. Iemand met een goede lichamelijke conditie doorstaat de chemotherapie en de bestraling doorgaans beter dan een persoon die maar weinig beweegt.’

Barbara Van Ruymbeke: ‘Een wetenschappelijke studie met personen met een blaastumor wijst in dezelfde richting. In de periode van zes tot acht weken tussen de diagnose en de start van de behandeling volgden de patiënten een bewegingsprogramma. Dat bleek een positieve invloed te hebben op de manier waarop ze de chemotherapie verdroegen. Sommige effecten, zoals een verbeterd zuurstoftransport in het bloed bleven ook na de behandeling doorwerken.’

Foto KotK/An Nelissen, Leven 72, oktober 2016

Raadt u kankerpatiënten aan te blijven bewegen tijdens de behandeling?

Jan Bourgois: ‘Absoluut. Ondanks de behandeling zal een lichaam gezonder zijn als het in beweging blijft. In een studie die onlangs voor publicatie bij het Journal of Advanced Research werd neergelegd, werden patiënten met borstkanker gevolgd tijdens hun behandeling. Een groep kreeg een bewegingsprogramma, een andere niet. Het aantal rode bloedcellen in het lichaam nam bij de eerste groep met vijf procent toe, terwijl dat bij de tweede afnam. Bovendien werd wetenschappelijk al aangetoond dat bewegen leidt tot een daling van de toxiciteit of de celvergiftiging van het hart die onder meer door chemotherapie wordt veroorzaakt. We kunnen vermoeden dat dit positieve effect ook voor andere organen geldt.’

Tijdens de behandeling zijn patiënten vaak vermoeid. Staat dat bewegen en sporten niet in de weg?

Jan Bourgois: ‘Het klopt dat bewegen niet vanzelfsprekend is, vooral omdat acute fysieke activiteit de vermoeidheid nog kan doen toenemen. Je ziet patiënten wel eens in een vicieuze cirkel terechtkomen: door de vermoeidheid bewegen ze minder, waardoor hun fysieke fitheid verder afneemt en ze nog meer en sneller vermoeid zijn.'

Foto KotK/An Nelissen, Leven 72, oktober 2016

'Een goed evenwicht tussen rusten en bewegen is cruciaal. Je moet bewegen zodat je fitheid onderhouden blijft of zelfs toeneemt, terwijl je de vermoeidheid beperkt.’

Hoe doe je dat?

Jan Bourgois: ‘Dat is voor elke patiënt verschillend. Praat dus met het behandelend team over wat goed voor je is en wat niet. Het is in ieder geval niet de bedoeling om tijdens de behandeling zware fysieke inspanningen te doen. Houd het bij de gewone activiteiten op de dagen dat het gaat: wandel naar de brievenbus, stap naar de winkel, fiets een blokje om. Bewegen is belangrijk, maar te veel of te intensief bewegen is niet goed. Overdaad schaadt.’

Zijn er situaties waarin bewegen af te raden is?

Jan Bourgois: ‘Die zijn er, maar ze zijn zeldzaam. Als iemand tijdens de behandeling te weinig rode bloedcellen heeft bijvoorbeeld, dan is bewegen niet aangewezen. Het artsenteam moet daarover beslissen.’

Is zo’n revalidatieprogramma voor iedereen aan te raden?

Jan Bourgois: ‘Voor een deel van de  kankerpatiënten is de intensieve begeleiding van de oncorevalidatie niet nodig, maar het is toch belangrijk dat ook zij aan hun conditie werken.'

Wat is er mis met drie keer per week fietsen aan een rustig tempo? Wat is er mis met wandelen of met rustig zwemmen? Enkele keren per week een matige fysieke inspanning doen of zelfs dagelijks voldoende bewegen zorgt ervoor dat je lichaam blijft functioneren.

'Sommigen vinden de weg naar een centrum voor sportgeneeskunde waar ze zich laten testen en een individueel bewegingsprogramma meekrijgen dat ze thuis volgen. Er zijn nog andere mogelijkheden. Er zijn schitterende programma’s als ‘Start2Run’ die aangeboden worden door atletiekverenigingen. De instapdrempel is laag, iedereen kan aansluiten en op zijn of haar eigen tempo het programma volgen. Ook het 10.000-stappenplan is een perfecte manier om aan het bewegen te gaan. Je kan beginnen met een paar duizend stappen per dag en geleidelijk naar die 10.000 toegroeien. Voor sommige patiënten kan dat een opstap zijn naar joggen, anderen houden het bij wandelen en dat is perfect oké. Ik begrijp niet waarom iedereen nu de Ronde van Vlaanderen moet fietsen of een marathon wil lopen, of waarom kankerpatiënten op de top van de Mont Blanc willen staan. Laat dat aan de topatleten over, dat is niet voor de gewone mens weggelegd.'

'Wat is er mis met drie keer per week fietsen aan een rustig tempo? Wat is er mis met wandelen of met rustig zwemmen? Enkele keren per week een matige fysieke inspanning doen of zelfs dagelijks voldoende bewegen zorgt ervoor dat je lichaam blijft functioneren. Bovendien is wetenschappelijk bewezen dat bewegen aan lage tot matige intensiteit het immuunsysteem versterkt. Zeer lange en zeer zware activiteiten onderdrukken daarentegen het immuunsysteem waardoor je vatbaarder wordt voor infecties. Ik weet het, het is niet sexy, maar voor bewegen is de gulden middenweg het beste voor de gezondheid.’

 

Uw reactie op dit verhaal is altijd welkom. Mail ons via leven@komoptegenkanker.be.

Ook bewegen?

Lees ook

Dit artikel kadert in een reeks over aanvullende kankerbehandelingen. Lees ook

Wat zijn aanvullende behandelingen?

In dit artikel gebruiken we de term ‘aanvullende behandelingen’ als synoniem voor ‘complementaire en alternatieve behandelingen’. Het zijn geen genezende behandelingen, maar aanvullingen die patiënten kunnen helpen om de symptomen en nevenwerkingen beter te verdragen en hun levenskwaliteit te verhogen. We kunnen de aanvullende kankerbehandelingen grofweg indelen in drie groepen: de biochemische behandelingen maken gebruik van synthetische of natuurlijke producten (bijv. voedingssupplementen), de fysieke (zoals acupunctuur) zijn lichaamsgebonden en de psychische hebben te maken met de geestelijke gezondheid (bijv. mindfulness).

Als u een aanvullende behandeling overweegt, waarmee houdt u dan het beste rekening?

  • Geen enkele aanvullende behandeling kan kanker genezen.
  • Een aanvullende behandeling kan de medische behandeling nooit vervangen.
  • Een medische behandeling uitstellen, kan de kans op genezing verminderen.
  • Sommige aanvullende behandelingen hebben invloed op de medische behandeling.
  • Voor u iets neemt of doet, meld het altijd aan uw oncoloog.
  • Ik-verhalen op het internet hebben geen wetenschappelijke waarde.
  • Let op met aanvullende behandelingen die volgens de aanbieder ‘wetenschappelijk onderbouwd zijn’. Vraag waar en wanneer die informatie gepubliceerd is en bespreek dit met uw oncoloog. Informatie afkomstig van een arts is wellicht veiliger.
  • Probeer te vermijden dat er misbruik gemaakt wordt van uw kwetsbaarheid. Blijf alert (zeker als het over erg dure producten gaat) en laat u helpen: vraag bij de minste twijfel over een behandeling raad aan uw oncoloog of eventueel uw huisarts of apotheker.

Leven

Dit artikel is verschenen in het magazine Leven van Kom op tegen Kanker. U kunt hier alle verhalen uit het magazine lezen.