Vragen en antwoorden over hormoonsubstitutie

Doordat het lichaam van de vrouw in de menopauze veel minder vrouwelijke hormonen produceert, kan de vrouw klachten ervaren. Een van de mogelijkheden om deze klachten tegen te gaan, is een behandeling waarbij vrouwelijke hormonen worden voorgeschreven. Deze behandeling wordt hormoonsubstitutie genoemd. Wat is dat precies? Verhoogt hormoonsubstitutie het risico op kanker? Bestaan er alternatieven voor hormoonsubstitutie?

Voorschrift dokter. Foto Filip Claessens Hormoonsubstitutie kan in bepaalde gevallen het risico op borst- en baarmoederkanker verhogen, en vereist daarom een regelmatige opvolging door een arts.

Mits oordeelkundig aangewend, kan hormoonsubstitutie op een veilige manier de levenskwaliteit van vrouwen met menopauzeklachten aanzienlijk verbeteren. Hormoonsubstitutie kan in bepaalde gevallen echter het risico op borstkanker en kanker van het baarmoederslijmvlies (baarmoederkanker) verhogen. Hormoonsubstitutie vereist daarom een regelmatige opvolging door een arts.

Opgelet: hormoonsubstitutie (ook hormoonsubstitutietherapie of hormonale substitutietherapie of HST genoemd) is niet hetzelfde als hormoontherapie (of (anti)hormonale therapie). Hormoontherapie is een kankerbehandeling

Wat is de menopauze?

De menopauze is de periode in uw leven waarin het maandelijks bloedverlies (de menstruatie) stopt. Dit is ook de periode waarin u uw vruchtbaarheid verliest. Dit natuurlijke proces verloopt geleidelijk omdat uw lichaam steeds minder de twee vrouwelijke hormonen oestrogeen en progesteron produceert. Als uw menstruatie gedurende 1 jaar volledig is uitgebleven, heeft u de menopauze bereikt. Dit gebeurt meestal tussen de leeftijd van 45 en 55 jaar en de gemiddelde leeftijd is 51 jaar.

Een vrouw kan ook op vroegere leeftijd de menopauze bereiken doordat haar eierstokken chirurgisch verwijderd werden. Hierdoor stopt de menstruatie ook.

Wat zijn mogelijke klachten tijdens de menopauze?

De menopauze is de overgang van vruchtbaarheid naar onvruchtbaarheid. Deze overgang verloopt geleidelijk en kan klachten van lichamelijke, seksuele en/of emotionele aard met zich meebrengen. Deze klachten beginnen geleidelijk aan en zijn voor iedere vrouw anders: elke vrouw ervaart dit proces op haar eigen manier.

In deze periode vinden ook nog andere veranderingen in uw leven plaats. De kinderen gaan het huis uit, u wordt ouder en misschien oma, u krijgt misschien meer vrije tijd.

In deze periode moet dus niet alleen uw lichaam zich aanpassen aan de hormonale veranderingen, u moet leren omgaan met deze nieuwe fase in uw leven en er een evenwicht in vinden. De lichamelijke veranderingen en klachten die u in de menopauze kunt ervaren, zijn:

Op korte termijn

  • onregelmatige menstruatie die uiteindelijk volledig wegblijft
  • warmteopwellingen
  • nachtelijk zweten
  • slapeloosheid
  • droge huid
  • vaginale droogte
  • pijnlijk seksuele betrekkingen
  • klachten bij het plassen
  • gewichtstoename

Op lange termijn

  • botontkalking (osteoporose)

Andere klachten die u kunt ervaren, zijn:

  • vermoeidheid
  • prikkelbaarheid
  • emotionele labiliteit
  • verminderd libido

Wat kan ik zelf doen om in deze nieuwe levensfase mijn gezondheid optimaal te houden?

Deze nieuwe fase in uw leven is geen fase van korte duur. Door onze goede gezondheidszorg is de levensverwachting gestegen en hebt u bij het ingaan van de menopauze nog een derde van uw leven voor u. Daarom is het belangrijk dat u zelf zorg draagt voor uw gezondheid.

Dat kan door:

  • niet te roken
  • gezond te eten
  • alcohol te beperken
  • op uw gewicht te letten
  • voldoende beweging te nemen; om fit en gezond te blijven moet u minstens 5 keer per week 30 minuten matig bewegen (hoe u dat het best aanpakt, geeft de bewegingsdriehoek helder weer)
  • samen met uw huisarts een persoonlijk preventieplan op te stellen; spreek hem hier gerust over aan

Welke vragen kan ik aan mijn arts stellen?

U kunt de volgende vragen aan uw arts stellen. Een antwoord op een aantal van deze vragen vindt u ook verder in deze tekst.

  • Kunnen hormonen mijn klachten voorkomen?
  • Welke hormonen neem ik juist?
  • Wat zijn de voor- en nadelen?
  • Hoe lang kan en mag ik hormonen gebruiken tijdens de menopauze?
  • Wat is de laagste dosis die ik kan nemen?
  • Wat zijn de nevenwerkingen?
  • Als ik met hormonen wil stoppen, hoe doe ik dat het best?
  • Zijn er alternatieve behandelingen voor menopauzeklachten of kan ik andere dingen doen?
  • Zijn hormonen van plantaardige oorsprong (fyto-oestrogenen) veilig?
  • Wanneer moet ik me laten controleren op: bloeddruk / botontkalking (osteoporose) / borstkanker (meer lezen over borstkanker opsporen) / baarmoederhalskanker (meer lezen over baarmoederhalskanker opsporen) / dikkedarmkanker (meer lezen over dikkedarmkanker opsporen) / cholesterol / diabetes / oogaandoeningen (glaucoma) / tandverzorging
  • Kunt u mij advies geven om: meer te bewegen / te stoppen met roken / gezond te eten / beter te slapen / stress te verminderen

Uw gezondheidstoestand kan veranderen met de tijd. Daarom is het belangrijk dat u deze vragen regelmatig met uw arts bespreekt.

Kunnen hormonen helpen om menopauzeklachten te voorkomen?

Hormoonsubstitutie is een bewezen efficiënte behandeling voor menopauzeklachten. Wanneer laag gedoseerde natuurlijke hormonen vroeg na de aanvang van de menopauze worden gestart, heeft deze behandeling bij vrouwen met klachten een aanzienlijke verbetering van de levenskwaliteit tot gevolg.

Wie heeft er nood aan hormoonsubstitutie?

De nood aan behandeling kan variëren van vrouw tot vrouw. Elke vrouw is uniek. Sommige vrouwen hebben geen klachten, anderen hebben lichte klachten die kunnen voorbijgaan zonder behandeling. Maar vrouwen met sterke menopauzeklachten kunnen hun levenskwaliteit verhogen door tijdelijk vrouwelijke hormonen te gebruiken.
Of u hormonen wenst te gebruiken of niet, is een afweging die u moet maken samen met uw arts, rekening houdend met de klachten die u ervaart en met de voor- en de nadelen van deze behandeling.

Wat zijn de voor- en nadelen van het gebruik van hormonen tijdens de menopauze?

Het gebruik van vrouwelijke hormonen kan de menopauzeklachten verlichten. Ook het risico op dikkedarmkanker verkleint. Langdurig gebruik van vrouwelijke hormonen vertraagt de botontkalking, waardoor er minder heup-, pols- en wervelbreuken optreden.

Naast voordelen heeft het gebruik van vrouwelijke hormonen tijdens de menopauze ook nadelen. Afhankelijk van het type behandeling, de dosis en de duur verhoogt het risico op bloedklonters, hartaanvallen, beroertes, borstkanker en baarmoederkanker. Bij langdurig gebruik (meer dan 10 jaar) is er een lichte verhoging van het risico op eierstokkanker.

Verhoogt het gebruik van hormonen het risico op borstkanker?

Het risico is afhankelijk van welk hormoonpreparaat men neemt en hoe dit wordt toegediend.  

Alle hormoonsubstitutiebehandelingen die langer dan een jaar duren, behalve de vaginaal toegediende, verhogen lichtjes het risico op borstkanker. Behandelingen met preparaten die zowel oestrogeen als progesteron bevatten, hebben een hoger risico dan behandelingen waarbij het progestageen niet continu wordt toegediend of waarbij enkel oestrogeen wordt toegediend.   

Het risico op borstkanker neemt toe met de duur van de behandeling en vermindert gradueel na het stoppen van de behandeling. Het risico op borstkanker verhoogt echter ook met de toename van de BMI.

De combinatie van oestrogeen met progesteron tijdens de menopauze bemoeilijkt ook het opsporen van borstkanker door het nemen van een mammografie. De foto's zijn dan moeilijker te beoordelen omdat het borstweefsel ‘vaster’ wordt en eventuele kwaadaardige gezwellen minder opvallen.

Verhoogt het gebruik van hormonen het risico op baarmoederkanker?

Ja, het gebruik van oestrogenen alleen verhoogt het risico op baarmoederkanker (= kanker van het baarmoederslijmvlies of baarmoederlichaamkanker, wat niet hetzelfde is als baarmoederhalskanker). Hoe groot het risico precies is, kan onderzoek tot nog toe niet goed duiden. Door progesteron toe te voegen aan de oestrogenen verdwijnt dit risico, maar deze combinatie langer dan een jaar verhoogt dan weer de kans op borstkanker.

Mag ik, als ik kanker heb gehad, hormonen nemen?

Als u borstkanker of baarmoederkanker hebt gehad, dan mag u geen vrouwelijke hormonen nemen.

Is het blijven nemen van de pil na 50 jaar ook een vorm van hormoonsubstitutie?

Ja, dit is ook een vorm van hormoonsubstitutie, maar geen correcte vorm. Wie de pil gebruikt, zal alleen in de stopweek iets merken van mogelijke menopauzeklachten. In de pil zitten immers ook vrouwelijke hormonen. De hoeveelheid hormonen in de pil is echter veel groter dan nodig om menopauzeklachten tegen te gaan. Het is daarom aangewezen dat de vrouw alleen de pil gebruikt met het oog op anticonceptie. Indien dit niet zo is, bespreekt ze het beste met haar arts of ze al dan niet een behandeling met hormonen nodig heeft.

Hoelang mag ik hormonen gebruiken tijdens de menopauze?

U bespreekt dit best met uw arts. Indien hormonen worden voorgeschreven, dan wordt de dosis best zo laag mogelijk gehouden en de duur van de behandeling zo kort mogelijk.

Moet ik, als ik al meer dan vijf jaar hormoonsubstitutie neem, ermee stoppen?

Hormoonsubstitutie vereist een regelmatige opvolging door een arts. Indien u al meer dan vijf jaar hormoonsubstitutie neemt, dan bespreekt u het best samen met uw arts wat de voor- en nadelen van deze behandeling voor u zijn. Indien uw arts hormoonsubstitutie verder voorschrijft, dan wordt de dosis het best zo laag mogelijk gehouden en wordt het verdere nut van deze behandeling na een bepaalde tijd opnieuw geëvalueerd.

Een regelmatige controle bij de arts blijft absoluut aan te raden, en overweeg ook een tweejaarlijkse mammografie.

Is de manier van toedienen belangrijk?

Hormonen kunnen toegediend worden via pillen, pleisters, neussprays, inplanten, vaginale crèmes en gels. Alle toedieningsvormen zijn effectief om menopauzeklachten tegen te gaan. Voor vaginale droogte kan best een vaginale crème gebruikt worden. Welke toedieningsvorm het meest geschikt is voor u, bespreekt u het best met uw arts. Enkel de systemisch toegediende preparaten (dus via de bloedsomloop) verhogen het risico op kanker.

Zijn er alternatieven voor vrouwen die niet voor hormoonsubstitutie kiezen?

Een gezonde levensstijl zoals niet roken, veel bewegen, gezond eten, beperkt of geen alcoholgebruik en het behoud van een gezond gewicht kan de menopauzeklachten verlichten. Daarnaast vertraagt dit ook de botontkalking en vermindert dit het risico op borstkanker.

Het is op dit moment nog niet bewezen of het gebruik van oestrogenen van plantaardige oorsprong, zoals fyto-oestrogenen uit soja of hop, een effect heeft op menopauzeklachten en veilig is.

Kan ik een tweede mening vragen aan een arts?

Elke patiënt heeft altijd recht op een tweede mening. Voor een tweede opinie steunt u best niet op informatie die u telefonisch verkrijgt of leest op het internet. Een tweede opinie vereist een lichamelijk onderzoek. Daarbij is het niet nodig dat de tweede geraadpleegde dokter alle onderzoeken opnieuw doet. Dat zouden onnodige kosten zijn voor u en voor de ziekteverzekering.