Vier vragen over lymfoedeem

Een been, arm of hals die opzwelt: het is een tamelijk vaak voorkomende complicatie van een kankerbehandeling. Wie loopt wanneer risico en wat kunt u doen om het te verhinderen?

Wanneer kan lymfoedeem ontstaan?

Lymfoedeem ontstaat als de afvoer van lymfevocht in het lichaam niet meer goed werkt, soms gecombineerd met een overproductie van afvalstoffen uit het bloed. Er stapelen zich dan water, eiwitten en afvalproducten op. Die vochtophoping kan het gevolg zijn van een kankeroperatie of bestraling die het lymfestelsel beschadigt. Ook een tumor die drukt op het lymfestelsel of uitzaaiingen in de lymfeknopen kunnen de afvoer van lymfevocht belemmeren.
Belangrijk: de ‘dikke arm’ is redelijk bekend, maar lymfoedeem kan ook in andere lichaamsdelen voorkomen: in een been, de borst, op de romp, de schaamstreek, het gezicht of de hals.

Hoe vaak komt het voor?

Ongeveer één op de vijf vrouwen krijgt na borstkanker lymfoedeem in de arm. In de meeste gevallen ontstaat het oedeem binnen de twee jaar na de borstkankerbehandeling, maar het kan ook nog vele jaren na de operatie. Lymfoedeem kan ook ontstaan na de behandeling voor andere kankers: tussen 10 en 30 procent van de patiënten ontwikkelen lymfoedeem na o.a. prostaatkanker, baarmoeder(hals)kanker, vulvakanker, melanoom, hoofd-halskankers en lymfeklierkanker.

Hoe herkent u lymfoedeem?

Lymfoedeem kan snel na de behandeling ontstaan, maar evengoed pas jaren later. Het kan soms maanden of jaren duren voor u klachten krijgt. Een vroege diagnose en behandeling zijn van groot belang om het oedeem onder controle te houden. Mogelijke symptomen zijn:

  • een gevoel van zwaarte of spanning in een arm, been of in de buik of ter hoogte van de romp
  • een gespannen of moe gevoel in een lichaamsdeel
  • tintelingen
  • een zichtbare of voelbare zwelling
  • huidveranderingen: de huid heeft een andere textuur, voelt strak of hard aan, kleurt rood, wordt dikker …
  • minder beweeglijkheid of flexibiliteit in gewrichten (bijv. hand, pols, enkel), het ooglid of de lippen
  • moeite ondervinden bij het aankleden, bijv. mouw, kraag of broekspijp spant of schoen knelt, ring(en), uurwerk en/of halsband(en) voelen strak aan

Ga met deze symptomen naar uw huisarts of het ziekenhuis waar u bent behandeld.

Wat kunt u zelf doen om het risico op lymfoedeem te beperken?

  • Verzorg uw huid en nagels goed.
  • Voorkom wondjes, brandwonden en huidbeschadigingen. Draag beschermende handschoenen of een beschermende broek om wondjes te vermijden, zeker als u in de tuin werkt. Hebt u toch een wondje? Ontsmet het dan onmiddellijk met een desinfecterend middel.
  • Laat uw arm, schouder of been niet afknellen.
  • Vermijd extreme temperaturen.
  • Houd uw lichaamsgewicht onder controle (overgewicht is een risicofactor om lymfoedeem te ontwikkelen) en beweeg regelmatig, dat stimuleert de afvoer van lymfe.
  • Om lymfoedeem te voorkómen, helpt manuele lymfedrainage bij een kinesist niet. Om bestaand lymfoedeem te behandelen, is lymfedrainage, naast compressietherapie en oefentherapie, wel aangewezen.