Kanker en rituelen. Kracht halen uit beelden en symbolen

Rituelen kunnen helpen om opnieuw in balans te komen
Roland Rogiers, psycholoog

Hoe ga je om met moeilijke thema’s zoals ziekte en verandering? Hoe verwerk je pijn en verdriet? Kunnen rituelen en symbolen ondersteunend zijn voor mensen die met kanker geconfronteerd worden? Lou Cabanier, Frieda Joris en Pascal Cornelis getuigen. Psycholoog Roland Rogiers licht toe.

Auteur: Carla Rosseels - Fotograaf: Lieven Van Assche (familie Cornelis), Ivo Hendrikx (Lou Cabanier), An Nelissen (Roland Rogiers), Het Laatste Nieuws (Frieda Joris)

Frieda Joris: ‘Een feest als bedanking én overwinningsrite’

Foto Het Laatste Nieuws, uit Leven 55, juli 2012

Samen met vier lotgenoten maakt Frieda Joris deel uit van een aparte vriendinnenclub. Allemaal vrouwen die borstkanker kregen en elkaar leerden kennen doordat ze elkaars blog of boek lazen. Ze begonnen er samen op uit te trekken — hapje eten, naar de sauna, samen op reis — en het klikte wonderwel. ‘Toch zijn we allemaal anders,’ zegt Frieda, ‘maar het is straf wat dat lotgenootschap met je doet. Het laat bepaalde verschillen in het niets verdwijnen. In onze club zijn er geen taboes. We praten echt over alles en dat doet enorm deugd.’

Toen iedereen zowat uit behandeling was, besloten de dames een bijzonder feest te organiseren, het “Tettenfeest”. ‘We hadden het gevoel dat het zwaarste toen achter de rug was, dat we weer op eigen benen verder konden. Daarom wilden we iedereen die ons in die moeilijke tijd had gesteund met een feest bedanken: familie, vrienden, collega’s. Wie er voor ons was in moeilijke tijden, mocht er ook in plezieriger tijden bij zijn. We boekten een zaal in een kasteeltje. Bij het binnenkomen kreeg iedereen een glas champagne én een “negerinnentet” aangeboden. Daar hadden we met z’n allen uren aan een stuk witte tepeltjes van suiker op zitten plakken. Dat was schateren aan de ingang natuurlijk. We hadden voor entertainment gezorgd.'

We zwierden op ons “Tettenfeest” onze pruiken de zaal in en haalden daaruit een gevoel van kracht en sterkte.
Frieda Joris

'De Antwerpse actrice Ann Nelissen bracht een stukje monoloog en ook andere mensen zijn iets komen zeggen. Verder is er vooral gefeest, gevierd en gedanst. En op het eind was het tijd voor onze “overwinningsrite”: we hebben elkaars pruiken opgezet en gaven een playbackversie van I will survive van Gloria Gayner ten beste. Op het eind van dat nummer hebben we onze pruiken de zaal in gezwierd. Dat was een uniek moment dat een intens en uitgelaten gevoel opleverde: een gevoel van kracht en sterkte. Sindsdien weten we dat we altijd op elkaar kunnen rekenen: iemand moet maar een gil geven of de club komt meteen in actie.’

Lou Cabanier: ‘Afscheid nemen van mijn borst was kiezen voor het leven’

Foto: Kotk/Ivo Hendrikx, Leven 55, juli 2012

‘Een borst is iets moois, iets zachts en iets ronds. Daarom spreek ik niet graag over mijn borstamputatie: dat is een héél hard woord voor zo’n zachte vrouwelijke vorm. Ik spreek liever over de verwijdering van mijn borst.’

‘Ik ben altijd blij geweest met mijn borsten en ik droeg graag decolletés. Ik wist nochtans meteen dat ik mijn borst niet zou laten reconstrueren. Mijn lichaam had al veel pijn geleden nadat er twee keer een tumor weggenomen was. Het was genoeg geweest. Nadat de dokter mij de verwijdering voorstelde, had ik nog wat tijd om het nieuws te verwerken. In die periode besloot ik samen met mijn partner een ritueel te doen om afscheid te nemen van mijn linkerborst. Voor mij markeert zo’n ritueel een overgang. Het is het afsluiten van iets wat voorbij is: je laat iets achter om over te gaan naar een nieuwe fase.’

‘Op een winteravond maakten mijn partner en ik het thuis gezellig. We staken kaarsjes aan, schonken een wijntje in en gingen samen rond de kachel zitten. Eerst schreven we op wat die borst voor elk van ons betekend had. Dat was niet makkelijk, daarvoor moet je diep naar binnen kijken. Er is niet alleen het uiterlijke aspect, maar ook het emotionele: borsten hebben te maken met je vrouwelijkheid, ik verloor een stuk van het zachte en het ronde. We schreven in stilte. Daarna spraken we uit wat we hadden opgeschreven. Door het te zeggen en het te delen, kwamen de emoties pas echt goed naar boven: het verlies en de pijn. Ook voor mijn partner werd er een fase afgesloten. Zij had mij altijd gekend als een vrouw met een tof lichaam met twee mooie borsten. Binnenkort zou dat anders zijn. Nadat we dit alles hadden gedeeld, hebben we de teksten verbrand in de kachel. Het vuur stond symbool voor het afscheid van mijn borst.'

Voor mij markeert zo’n ritueel een overgang. Het is het afsluiten van iets wat voorbij is: je laat iets achter om over te gaan naar een nieuwe fase.
Lou Cabanier

Het vuur heeft mijn borst gecremeerd, ‘opgenomen’ als het ware en wij waren daar in stilte bij aanwezig. Het voelde niet heftig, eerder bevrijdend, het was een vorm van loslaten. Door mijn borst af te geven, koos ik ervoor om verder te kunnen leven.’

‘Een paar weken later ben ik geopereerd. Toen het verband eraf ging, was ik niet geschokt. Integendeel, op dat moment voelde ik een kracht in mij opkomen. Ik realiseerde me dat zoveel vrouwen dit meemaken en ik wist meteen dat ik me voortaan professioneel voor lotgenoten wilde inzetten. Sindsdien werk ik als therapeute uitsluitend met kankerpatiënten: ik geef relaxatiesessies en organiseer midweken. Dat engagement is daar ontsproten. Later tijdens mijn herstel schilderde ik veel. Dat hielp mij om het verlies te aanvaarden. In het begin schaamde ik me nog: voor het litteken en de lege plek. Dat heeft een tijd geduurd, maar het is mooi genezen en vandaag voel ik mij opnieuw goed in mijn vel. Ik draag een prothese en iedereen mag mij zien.’

Pascal Cornelis, Alice, Madeleine en Rosalie: ‘Drie wensbomen voor mama Fanny’

Foto: KotK/Lieven Van Assche, Leven 55, juli 2012

Op zondag 20 maart 2011 knuffelden Alice (8), Madeleine (10) en Rosalie (12) hun mama Fanny Hautekeete voor het laatst. Die ochtend kropen ze dicht bij haar in bed. Mama knuffelde hen de hele tijd en vertelde hen hoe graag ze hen zag. Ze keken samen nog naar een film — over twee jongetjes die ook afscheid moesten nemen van hun mama — en dan wou ze slapen. De kinderen trokken naar het verjaardagsfeestje van hun neef. Toen ze thuiskwamen, lag mama opgebaard op bed, als een prinses, stil en mooi met haar bruidssluier over haar hoofd.

Op 24 maart 2012 herdachten papa Cornelis en de meisjes mama Fanny met een mooi ritueel. Op het Sint-Poppoplein in Deinze stelden ze drie appelboompjes op waaraan iedereen die dat wou een wenskaartje kon komen ophangen. Een wens voor Fanny, een wens voor de meisjes, of een andere wens, ‘want iedereen mist wel iemand’, aldus de meisjes. Papa Pascal Cornelis bedacht het ritueel: ‘Ik wou graag stilstaan bij die eerste verjaardag van Fanny’s overlijden, maar ik wou dat niet met een traditionele jaarmis doen. Toen Fanny ziek was en tegen eierstokkanker werd behandeld, keek ze de hele dag uit op een grote oude boom die hier op de markt van Deinze stond. Het was de grootste boom van het plein, met een mooie kruin en mooie bloesems. Aan die boom heeft ze veel gehad.'

We toverden drie jonge appelbomen om tot wensbomen. Vijfhonderd mensen kwamen langs om een wens op te hangen en Fanny samen met ons te herdenken.
Pascal Cornelis

'Zo kwam ik op het idee om drie jonge appelbomen tot wensbomen om te toveren. Drie bomen, één voor elk van de meisjes. Vijfhonderd mensen kwamen langs om een wens op te hangen en Fanny samen met ons te herdenken.’

‘Fanny was zelf altijd heel creatief. Nadat ze de meisjes verteld had dat ze niet meer kon genezen, maakte ze twee kleurrijke brievenbussen. In de ene doos konden de meisjes hun vragen stoppen, in de andere doos vonden ze ’s avonds als ze thuis kwamen een antwoord. Soms stopte Fanny er ook gewoon een tekstje voor hen in. De meisjes konden niet snel genoeg thuis zijn om in de bus te kijken.’

‘Zo zou Fanny ook willen dat we voortleven: met spirit en dynamiek. We willen niet verbitterd zijn, ook al is er veel verdriet. Samen zijn we sterk, we vangen elkaar op als er iemand een dip heeft. Dat wilden we met deze herdenking graag tonen: dat Fanny voortleeft in de meisjes en dat we met z’n allen trots en veerkrachtig zijn.’

‘Symbolen en rituelen bieden een snelle toegang tot emoties’

Roland Rogiers, psycholoog en gedragstherapeut UZ Gent

Foto: Kotk/An Nelissen, Leven 55, juli 2012

‘Alle culturen maken gebruik van symbolen en rituelen. Rituelen helpen bij het maken van overgangen. Verandering hoort bij het leven, maar levert meestal stress op. Dat is zo bij vreugdevolle veranderingen zoals een huwelijk of een geboorte, maar eens te meer bij pijnlijke veranderingen zoals ziekte of overlijden. Rituelen kunnen helpen om opnieuw in balans te komen.’

‘Praten helpt, maar toch hebben woorden en taal niet dezelfde werking als symbolen en rituelen. Beelden leiden directer naar onze emoties dan woorden. Beelden activeren die zone in ons brein waar onze emoties in het geheugen liggen opgeslagen. Als er in dat deel iets in beweging komt, krijgt de pijnlijke gebeurtenis een andere plaats in onze levensgeschiedenis en kan er een nieuw perspectief voor de toekomst ontstaan.’

‘Sommige mensen gaan zelf spontaan aan de slag met beelden en rituelen, andere hebben er geen behoefte aan. Een van de belangrijke inzichten in de psychologie van de verwerking is dat ieder zijn eigen manier en tempo heeft om met verlies om te gaan en dat we daar het best respect voor opbrengen. Soms lopen mensen echter vast en is er geen evolutie meer. In mijn praktijk begeleid ik mensen die vastlopen wel eens met beelden en rituelen.’

‘Aan vrouwen die een borstamputatie moeten ondergaan, vraag ik soms om afscheidsbrieven aan hun borst te schrijven. Dat helpt het emotionele verwerkingsproces op gang te komen. Of ik vraag patiënten om hun kanker in een beeld te visualiseren. Dat kan een vertrekpunt voor een ritueel zijn. Door met symbolen en rituelen te werken, creëer je tijd en ruimte voor emoties. De emoties mogen er zijn en ze worden au sérieux genomen. Verwerking en rouw horen bij het leven en vragen tijd. Door symbolen en rituelen met anderen te delen, deel je ook je emoties en beleef je een deel van de verwerking samen. Dat biedt steun en creëert verbondenheid. Rituelen bieden ook de kans om de twee zijden van de medaille te ervaren: behalve pijn en verdriet, bieden ze ook ruimte voor dankbaarheid of hoop en leiden ze vaak tot een nieuw soort kracht om verder te gaan.’

Leven

Dit artikel is verschenen in het magazine Leven van Kom op tegen Kanker. U kunt hier alle verhalen uit het magazine lezen.