Een aantal veelgestelde vragen over het humaan papillomavirus (HPV), HPV-vaccinatie en baarmoederhalskanker.

Wat is het humaan papillomavirus (HPV)?

Humaan papillomavirus (HPV) Er bestaan meer dan 100 types van het humaan papillomavirus of HPV. Sommige types kunnen wratten veroorzaken, andere types genitale wratten, en nog enkele andere types kunnen baarmoederhalskanker veroorzaken. Foto: 3d-illustratie van het papillomavirus.

Het humaan papillomavirus, of kortweg HPV, behoort tot de Papovavirussen. De term ‘humaan’ verwijst naar het voorkomen van het virus bij de mens. Er bestaan meer dan 100 types HPV. Al die verschillende types HPV krijgen een nummer. Ze veroorzaken verschillende soorten wratten en tumoren.
De humaan papillomavirussen worden onderverdeeld in drie groepen:

  • De virussen die besmettingen veroorzaken van de huid en wratten kunnen veroorzaken (HPV1 bijvoorbeeld veroorzaakt wratten op de voetzool).
  • De virussen die besmettingen veroorzaken van de slijmvliezen, vooral in het gebied van de geslachtsorganen (het genitale gebied), en genitale wratten (condylomata accuminata) kunnen veroorzaken (bijvoorbeeld types 6 en 11).
  • De virussen die besmettingen van de slijmvliezen in het gebied van de geslachtsorganen kunnen veroorzaken en baarmoederhalskanker kunnen veroorzaken (onder andere types 16, 18, 31, 33, 45).

Niet alle types HPV veroorzaken dus kanker. De HPV’s die kanker kunnen veroorzaken en het meest worden teruggevonden bij vrouwen met baarmoederhalskanker worden hoog-risico HPV’s genoemd. De virustypes 16, 18, 31, 33, 45, 52 en 58 zijn samen verantwoordelijk voor 90 van de 100 baarmoederhalskankers.

HPV-besmettingen worden ook in verband gebracht met kanker van de vagina, de vulva (het uitwendige deel van het vrouwelijk geslachtsorgaan), de anus, de penis en sommige mond- en keelkankers. Al deze kankers zijn wel veel zeldzamer dan baarmoederhalskanker.

Hoe kan ik besmet raken met HPV?

Wie seksueel actief is, kan HPV oplopen. HPV is namelijk een seksueel overdraagbare aandoening (SOA). HPV is heel besmettelijk. Het virus is zo wijd verspreid, dat zo’n 80 van de 100 vrouwen ooit tijdens hun seksueel actieve leven een HPV-besmetting krijgen. Iedereen die seks heeft gehad, kan dus besmet zijn geraakt. 

Het merendeel van de besmettingen wordt doorgegeven via penetratie (vaginale of anale seks), maar toch kunt u ook zonder penetratie besmet raken. Huidcontact in de buurt van de vagina of penis is al voldoende om besmetting tot stand te brengen. Het virus kan zich dus ook via vingers en handen verspreiden en u besmetten. 

Hoe kan ik vermijden dat ik besmet word met HPV?

Een condoom verkleint de kans om besmet te worden, maar biedt geen absolute veiligheid. De besmette zone is niet altijd volledig bedekt. Een kortstondig contact is al voldoende: de huid dicht bij de geslachtsorganen kan ook drager zijn van het virus. U kunt dus ook zonder penetratie besmet raken met het virus.
Besneden mannen geven het virus minder makkelijk door, maar de kans dat ze hun partner besmetten, bestaat.

Sinds een aantal jaren beschikken we over vaccins tegen besmetting met HPV. Er zijn momenteel drie vaccins op de markt. Ze beschermen tegen een aantal, maar niet tegen alle hoogrisico-HPV’s. Met andere woorden, vaccinatie biedt geen volledige bescherming tegen HPV (en dus tegen baarmoederhalskanker).

Kan HPV behandeld worden?

Er bestaat geen behandeling tegen HPV op zich. De vaccins die nu op de markt zijn, voorkomen besmetting met een aantal types HPV, maar helpen dus niet tegen bestaande besmettingen. Ons afweersysteem moet het virus dus opruimen, net zoals het dat ook doet met een verkoudheidsvirus.

Welke vaccins bestaan er?

Momenteel zijn er drie vaccins tegen HPV op de markt: Gardasil, Cervarix en Gardasil 9. De drie vaccins beschermen in grote mate tegen de types 16 en 18. Types 16 en 18 zijn de twee belangrijkste types die baarmoederhalskanker veroorzaken. Ze worden teruggevonden bij 70 van de 100 baarmoederhalskankers. Let wel: de vaccins beschermen niet meer tegen types waarmee een meisje of vrouw eventueel al besmet is geraakt.

Gardasil 9 bevat naast componenten tegen type 16 en 18 ook componenten tegen types 31, 33, 45, 52 en 58. Deze types kunnen ook baarmoederhalsletsels veroorzaken die tot baarmoederhalskanker kunnen leiden, maar komen minder vaak voor. Types 16, 18, 31, 33, 45, 52 en 58 zijn betrokken bij ongeveer 90 van de 100 baarmoederhalskankers.

Gardasil en Gardasil 9 beschermen behalve tegen types 16 en 18 ook tegen types 6 en 11. Deze types veroorzaken geen kanker, maar wel genitale wratten (wratten op de geslachtsorganen). Ze zijn verantwoordelijk voor het merendeel van de genitale wratten. Genitale wratten veroorzaken geen kanker maar kunnen wel heel vervelend zijn.

Recent publiceerde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) op basis van de meest recente wetenschappelijke inzichten een standpunt over HPV-vaccins. de WHO besluit dat de drie beschikbare vaccins tegen HPV een vergelijkbare effectiviteit hebben tegen baarmoederhalskanker.

In Vlaanderen wordt sinds juli 2018 het vaccin Gardasil 9 gratis aangeboden in het vaccinatieschema. Meisjes en vrouwen die buiten de doelgroep van de gratis vaccinatie vallen en zich willen laten vaccineren, bespreken het best met hun arts welk vaccin het meest geschikt is in hun geval.

Voor wie is de gratis vaccinatie van de Vlaamse overheid bedoeld?

De Vlaamse overheid biedt het Gardasil 9-vaccin tegen HPV gratis aan aan alle meisjes in het eerste jaar secundair onderwijs in Vlaanderen en aan meisjes van dezelfde leeftijd in het buitengewoon onderwijs.

Meisjes die de vaccinatie op een later moment wensen, moeten de vaccins zelf in de apotheek aankopen, op voorschrift van een arts. In die gevallen betaalt het ziekenfonds het vaccin gedeeltelijk terug.

Hoe kan een meisje zich gratis laten vaccineren?

Het meisje krijgt daarvoor een brief met informatiefolder mee via school. De vaccinatie bestaat uit 2 inentingen in de loop van één schooljaar. Die kunnen gegeven worden door de centra voor leerlingenbegeleiding (CLB) of door een arts naar keuze. In dat laatste geval komt er wel de kost van een raadpleging bij.

Is de gratis vaccinatie verplicht?

Het gaat om een aanbod, niet om een verplichte vaccinatie. Alleen vaccinatie tegen polio is in ons land wettelijk verplicht.

Waarom moet een meisje zich zo vroeg laten vaccineren?

Vaccinatie gebeurt bij voorkeur op tienerleeftijd. Een besmetting met HPV kan al opgelopen worden vanaf het eerste seksuele contact. Vandaar dat vaccinatie het best vóór het eerste seksuele contact gebeurt, nog vóór besmetting met één van de types kan zijn opgetreden. Bovendien reageert het afweersysteem op jonge leeftijd het best op de vaccinatie.

Een HPV-besmetting verdwijnt meestal vanzelf. Is vaccinatie wel nodig?

Meestal ruimt ons lichaam de HPV-besmetting inderdaad op. Maar soms blijft het virus langer zitten. Een deel van die verborgen besmettingen leidt na jaren tot veranderingen in de cellen van de baarmoederhals. Uiteindelijk kan dit overgaan in baarmoederhalskanker zonder dat we het merken. Tussen besmetting en het ontstaan van baarmoederhalskanker zit meestal vijftien jaar of langer. De HPV-vaccinatie kan dit voorkomen.

Moeten jongens ook gevaccineerd worden?

Ook jongens kunnen besmet raken met HPV. Ze kunnen er natuurlijk geen baarmoederhalskanker van krijgen, maar ze kunnen enerzijds het virus overdragen op meisjes en anderzijds zelf een HPV-kanker ontwikkelen zoals kanker in de hoofd- hals-regio, anuskanker of peniskanker, of andere ziektes zoals genitale wratten. Bovendien stelt onderzoek vast dat 25 van de 100 HPV-kankers bij mannen voorkomen.

In tegenstelling tot voor baarmoederhalskanker is er geen gemakkelijke en betrouwbare screeningsmethode voor handen. Daarom adviseerde de Hoge Gezondheidsraad in september 2017 om voortaan ook jongens te vaccineren. Tot nu toe werd het HPV-vaccin alleen aanbevolen voor jonge meisjes om baarmoederhalskanker te voorkomen. Het vaccineren van jongens wordt echter nog niet aangeboden in het huidige vaccinatieschema. Jongens en mannen die zich willen laten vaccineren met het HPV-vaccin bespreken het best met hun arts welk vaccin het meest geschikt is hun geval. Dit vaccin kan aangekocht worden in de apotheek, maar wordt momenteel nog niet terugbetaald voor jongens, dus moeten de volledige aankoopprijs en de raadpleging bij de arts die het vaccin toedient, betaald worden.

Hoeveel kost de vaccinatie voor wie niet in aanmerking komt voor gratis vaccinatie?

Voor meisjes die niet in aanmerking komen voor de gratis vaccinatie is er een gedeeltelijke terugbetaling via het ziekenfonds (RIZIV). Zowel Cervarix, Gardasil als Gardasil 9 worden gedeeltelijk terugbetaald. De terugbetaling geldt voor alle meisjes van 12 tot en met 18 jaar. Meisjes die ouder zijn en al een eerste vaccin kregen vóór hun 19de verjaardag, komen ook in aanmerking voor terugbetaling.

Een gewone verzekerde betaalt dan nog slechts 11,60 euro per vaccin. Voor WIGW (weduwen invaliden, gepensioneerden en wezen) bedraagt de prijs slechts 7,70 euro per vaccin.

Meisjes ouder dan 19 bij de eerste inenting of jongens, krijgen geen terugbetaling. Eén dosis Cervarix kost 69,11 euro, één dosis Gardasil kost 118,43 euro en één dosis Gardasil 9 kost 134,45 euro. Afhankelijk van de leeftijd, zijn twee of drie doses nodig voor een optimale bescherming.

Hoeveel inentingen zijn er nodig?

Volledige vaccinatie in het kader van de gratis vaccinatie bestaat uit twee inentingen in de bovenarm, met een tussentijd van zes maanden. Na één inenting maakt het lichaam nog niet voldoende afweerstoffen aan om goed en langdurig beschermd te zijn tegen een besmetting met de HPV-types. Bij de tweede inenting wordt de afweerreactie versterkt, waardoor er voldoende bescherming is. Stoppen na één inenting is niet gevaarlijk, maar biedt niet voldoende bescherming tegen het virus.

Voor wie ouder is dan 15 jaar voor Cervarix en ouder dan 14 jaar voor Gardasil en voor personen met verminderde immuniteit worden drie dosissen aanbevolen.

Mag ik seks hebben vóór ik de laatste inspuiting heb gekregen?

U bent pas volledig beschermd tegen de types waartegen de vaccins bescherming bieden als u het volledige vaccinatieschema hebt doorlopen. Daarvóór kunt u dus nog besmet raken met een van de HPV-types, waardoor het vaccin een deel van zijn beschermende werking kan verliezen. Vrijen met een condoom is niet voldoende. Ook delen van de geslachtsorganen die niet door een condoom zijn bedekt, kunnen met het virus besmet zijn, waardoor het virus toch kan worden overgedragen.

Moet ik getest worden op besmetting met HPV voor ik mij laat vaccineren?

Neen. Dat is zinloos. De meeste besmettingen met HPV zijn immers van tijdelijke aard en verdwijnen spontaan. Uitzonderlijk is er een langdurigere infectie die dan wel kan leiden tot veranderingen in de cellen van de baarmoederhals die dan later kunnen leiden tot baarmoederhalskanker. Precies daarom wordt vrouwen vanaf de leeftijd van 25 jaar aanbevolen om de drie jaar een uitstrijkje te laten nemen.

Hoe betrouwbaar is het vaccin?

De drie beschikbare vaccins tegen HPV zijn alledrie even betrouwbaar.

Let wel: de vaccins bieden geen bescherming tegen alle types HPV en bieden dus ook geen volledige bescherming tegen het ontstaan van baarmoederhalskanker.

  • Cervarix beschermt tegen de types 16 en 18 als u nog niet door die types bent besmet.
  • Gardasil beschermt tegen de types 6, 11, 16 en 18 als u nog niet door die types bent besmet.
  • Gardasil 9 beschermt tegen de types 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 en 58 als u nog niet door die types bent besmet.

We zouden de HPV-vaccinatie kunnen vergelijken met het dragen van een kogelvrij vest. U bent er grotendeels door beschermd, maar niet helemaal. Precies omdat het vaccin dus geen volledige bescherming biedt, raden de overheden in ons land aan dat vrouwen vanaf 25 jaar tot en met 64 jaar om de drie jaar een uitstrijkje te laten nemen, óók als ze gevaccineerd zijn tegen HPV. Dat is nodig om afwijkingen op te sporen die veroorzaakt zijn door types HPV waartegen de vaccins niet beschermen.

Hoelang biedt de vaccinatie bescherming?

Op dit moment kunnen we nog niet zeggen hoe lang HPV-vaccinatie bescherming biedt. Daarvoor zijn de vaccins nog te nieuw. Hoe lang de vaccinatie bescherming biedt en of er na verloop van tijd nog een herhalingsvaccinatie zal nodig zijn, zal de tijd moeten uitmaken. Hoe langer het vaccin bestaat, hoe duidelijker de termijn zal blijken. Vermoedelijk zal het langer dan 10 jaar meegaan.

Is na verloop tijd een herhalingsvaccinatie nodig?

Dat is nog niet zeker. Uit onderzoek zal blijken hoe lang het HPV-vaccin bescherming biedt. Als zou blijken dat de bescherming door de inenting na bijvoorbeeld tien tot vijftien jaar duidelijk afneemt, dan kan het eventueel aanbevolen zijn om de meisjes die nu al zijn ingeënt als volwassenen nog een extra prikje te geven.

Moet ik mij zorgen maken over mogelijke bijwerkingen?

Zoals elke vaccinatie kan ook HPV-vaccinatie een aantal bijwerkingen veroorzaken: 8 op de 10 meisjes krijgen last van pijn rond de prikplek en spierpijn in de bovenarm. Sommige meisjes hebben last van pijn, jeuk, een rode huid of een verdikking op de prikplek. Ook buikpijn, misselijkheid, moeheid, hoofdpijn of koorts komen voor, maar de meeste klachten zijn mild en gaan vanzelf weer weg. 2 tot 3 op de 1000 meisjes vallen (bijna) flauw. Dat is niet vaker dan van andere vaccins. Meestal komt dat door de spanning van het vaccineren en niet door wat er in het vaccins zelf zit.

De vaccins worden ook afgeraden voor zwangere vrouwen, maar dat is voor de meeste medicijnen het geval.

Het is uiteraard belangrijk dat er ook gewaakt wordt over eventuele bijwerkingen op lange termijn. Uit het onderzoek dat tot nog toe werd gevoerd, blijkt voorlopig niet dat er bijwerkingen zijn op lange termijn. Het spreekt vanzelf dat men moet blijven toezicht houden op alle mogelijke bijwerkingen, zowel op lange als op korte termijn. Daarom is het belangrijk dat ook u, als patiënt, eventuele nieuwe bijwerkingen van medicijnen aan uw arts meldt.

Beschermt de vaccinatie ook tegen andere seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA’s)?

Nee, de vaccinatie beschermt alleen tegen bepaalde types van het HPV-virus die baarmoederhalskanker en tegen bepaalde types die genitale wratten kunnen veroorzaken. De vaccinatie beschermt niet tegen andere seksueel overdraagbare aandoeningen zoals chlamydia, hepatitis B of HIV (het virus dat aids veroorzaakt). Veilig vrijen blijft dus belangrijk. Meer informatie over veilig vrijen en over SOA’s vindt u op www.allesoverseks.be.

Moet ik nog een uitstrijkje laten maken als ik gevaccineerd werd?

Een uitstrijkje blijft aanbevolen voor vrouwen van 25 tot en met 64 jaar, want de kans op baarmoederhalskanker of een voorstadium ervan blijft bestaan. Waarom?

  • Het vaccin beschermt niet tegen alle types HPV die baarmoederhalskanker kunnen veroorzaken.
  • Wie al seksueel actief was vóór de vaccinatie, kan al besmet zijn geraakt met een type HPV. Het vaccin beschermt niet meer tegen het type waarmee u al besmet was.
  • De beschermende effecten van het vaccin op lange termijn zijn bovendien nog niet helemaal bekend.

Is vaccinatie ook nuttig voor oudere meisjes en volwassen vrouwen?

Ook bij oudere meisjes en bij jonge vrouwen die al seksueel actief zijn, kan vaccinatie nog nuttig zijn. Zelfs al zijn ze al met een van de types besmet geraakt, dan biedt de vaccinatie nog altijd bescherming tegen het (de) andere HPV-type(s) waartegen het vaccin bescherming biedt. De kans dat ze met alle types HPV die kanker veroorzaken, besmet zijn geraakt, is erg klein. Het vaccin zal in dat geval nog bescherming bieden tegen het (de) type(s) waarmee ze nog niet besmet zijn geraakt.
Behoort u niet tot de tienerpopulatie en wilt u weten of vaccinatie in uw geval nog nuttig is, dan bespreekt u dit het best met uw arts. Uw leefgewoonten spelen hierbij een rol.

Voor wie niet in aanmerking komt voor de gratis vaccinatie, moeten vaccins zelf aangekocht worden in de apotheek, op voorschrift van een arts. Vaccinatie gebeurt in dat geval door een arts naar keuze. Voor wie ouder is dan 18, is er ook geen terugbetaling van het vaccin meer via het ziekenfonds.

Ik ben al bijna 40 en heb een vaste relatie. Heeft het zin dat ik mij laat vaccineren?

Uit de studies die tot nu toe zijn gedaan, blijkt dat ook al hebt u al seksueel contact gehad en bent u al met HPV besmet geraakt, vaccinatie toch nog altijd kan helpen. Bij het ouder worden produceert het lichaam minder antistoffen tegen virussen, dus ook tegen HPV. Een oude, slapende besmetting die al een tijdje in het lichaam sluimert, krijgt door die verminderde afweer de kans om toch nog actief te worden. Dat kan deels verklaren waarom er — na een eerste piek in de jonge populatie — bij vrouwen rond de 40 à 50 jaar een tweede opflakkering van HPV-besmettingen is. Met het vaccin krijgt u een extra dosis antistoffen om het virus te lijf te gaan. 

Sommige vrouwen moeten er misschien rekening mee houden dat hun partner hen niet altijd trouw is. Langs hun partner om kunnen ze zo toch besmet raken met andere types HPV waarmee ze nog niet waren besmet.

Vrouwen die op latere leeftijd aan een nieuwe relatie beginnen, lopen het risico om nog met een type HPV besmet te worden waarmee ze nog niet waren besmet. Ook dan hebben ze baat bij een vaccinatie.

Bespreek dit met uw arts. Let wel: voor vrouwen ouder dan 18 is er geen terugbetaling meer voor het vaccin via het ziekenfonds.

Kan ik kiezen voor Gardasil 9?

Ja. Dan moet u wel een voorschrift vragen aan een dokter zodat u kunt genieten van een gedeeltelijke terugbetaling via de mutualiteit. Als dit voorschrift de nodige informatie bevat, betaalt u 11,90 euro remgeld per vaccin als gewoon verzekerde of 7,90 euro indien u een verhoogde tegemoetkoming krijgt. Daarnaast is er ook een deel van de kost van de raadpleging bij de arts die het vaccin toedient.

Let wel: de gedeeltelijke terugbetaling geldt alleen voor meisjes van 12 tot en met 18 jaar.